Exclusive भारताच्या नकाशात “पूर्वेला राज्य, नाव मात्र ‘पश्चिम’!” — ‘पश्चिम बंगाल’ नावामागचा इतिहास काय सांगतो?..जाणून घ्या....
May 6, 2026, 15:46 IST
बुलडाणा (बुलडाणा लाइव्ह वृत्तसेवा): देशाच्या राजकारणात सध्या चर्चेचा केंद्रबिंदू ठरलेल्या पश्चिम बंगाल या राज्याबद्दल एक वेगळाच प्रश्न अनेकांना पडतो—भारताच्या नकाशात पूर्वेकडील टोकाला असलेल्या या राज्याच्या नावात ‘पश्चिम’ हा शब्द का? या प्रश्नामागे दडलेला इतिहास अत्यंत रंजक आणि महत्त्वपूर्ण आहे.
अलीकडील विधानसभा निवडणुकीत भारतीय जनता पक्ष ने दणदणीत यश मिळवत सत्तेवर झेंडा रोवला आणि तृणमूल काँग्रेस च्या दीर्घकालीन सत्तेला धक्का दिला. या राजकीय घडामोडींमुळे ‘पश्चिम बंगाल’ पुन्हा एकदा देशभर चर्चेत आला आहे. मात्र, या चर्चेच्या पार्श्वभूमीवर राज्याच्या नावामागील इतिहास जाणून घेणे तितकेच महत्त्वाचे ठरते.
एकेकाळचा ‘बंगाल’ — विशाल आणि समृद्ध प्रदेश
इतिहासाच्या पानांवर नजर टाकली तर ‘बंगाल’ हा प्रदेश एकेकाळी अत्यंत व्यापक आणि संपन्न होता. गंगा-ब्रह्मपुत्र डेल्टामध्ये वसलेला हा भाग साहित्य, कला आणि व्यापारासाठी प्रसिद्ध होता. ब्रिटिश काळात ‘बंगाल प्रेसिडेन्सी’ या प्रशासकीय विभागात आजचा पश्चिम बंगाल, बांग्लादेश तसेच बिहार-ओडिशाच्या काही भागांचा समावेश होता.
1905 चे विभाजन — ‘पूर्व’ आणि ‘पश्चिम’ची सुरुवात
1905 साली ब्रिटिश व्हाइसरॉय लॉर्ड कर्झन यांनी प्रशासनिक कारण देत बंगालचे विभाजन केले. या निर्णयामागे वाढत्या राष्ट्रवादी चळवळीला खिळ घालण्याचा उद्देश असल्याचे मानले जाते. याच वेळी ‘पूर्व बंगाल’ आणि ‘पश्चिम बंगाल’ ही संकल्पना प्रथम उदयास आली. भारतीयांनी याला तीव्र विरोध करत स्वदेशी आंदोलन उभारले आणि अखेर 1911 मध्ये हे विभाजन रद्द करण्यात आले.
1947 — निर्णायक फाळणी आणि नावाची अधिकृतता
खरा बदल मात्र 1947 मध्ये, भारताचे विभाजन दरम्यान झाला. धार्मिक आधारावर देशाचे विभाजन झाले आणि बंगालचेही दोन भाग पडले. पश्चिमेकडील भाग भारतात राहिला आणि त्याला ‘पश्चिम बंगाल’ असे नाव देण्यात आले, तर पूर्वेकडील भाग ‘पूर्व पाकिस्तान’ बनला, जो पुढे 1971 मध्ये स्वतंत्र होऊन बांग्लादेश बनला.
‘पश्चिम’ म्हणजे दिशा नव्हे, इतिहास
महत्त्वाची बाब म्हणजे ‘पश्चिम’ हा शब्द भौगोलिक दिशेला दर्शवत नाही. तो ऐतिहासिकदृष्ट्या जुन्या ‘बंगाल’ प्रदेशाच्या पश्चिमेकडील भागाचे प्रतिनिधित्व करतो. त्यामुळे पूर्व भारतात असूनही ‘पश्चिम बंगाल’ हे नाव आजपर्यंत कायम आहे.
नाव बदलाची चर्चा, पण परंपरा कायम
दरम्यान, राज्याचे नाव ‘बंगाल’ किंवा ‘बांग्ला’ करण्याची चर्चा अधूनमधून रंगते. तरीही, इतिहासाची साक्ष देणारे ‘पश्चिम बंगाल’ हे नाव अद्याप कायम ठेवण्यात आले आहे.
‘पश्चिम बंगाल’ हे नाव केवळ एक भौगोलिक ओळख नसून, भारताच्या राजकीय आणि ऐतिहासिक घडामोडींचे जिवंत प्रतीक आहे.