बुलढाणा जिल्ह्यात दुष्काळाची भीषणता सरकारी आकडेवारीतूनही उघड! एक-दोन नव्हे, तब्बल १ हजार ४२० गावांची पैसेवारी ५० पैशांच्या खाली!

जिल्हा प्रशासनाने आज, ३० ऑक्टोबर रोजी सुधारित पैसेवारीची आकडेवारी जाहीर केली. अपर जिल्हाधिकारी सुधीर खांदे यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, जिल्ह्यातील सर्व १३ तालुक्यांमधील १ हजार ४२० गावांची पैसेवारी ५० पैशांच्या खाली आहे. यंदाच्या खरीप हंगामात शेतकऱ्यांना बसलेल्या फटक्याचे गांभीर्य या आकडेवारीतून स्पष्ट होत आहे.

बुलढाणा तालुक्याची पैसेवारी सर्वांत कमी; अवघी ३१ पैसे!

जिल्ह्यातील तालुकानिहाय आकडेवारी पाहिली असता बुलढाणा तालुक्याची सरासरी पैसेवारी सर्वांत कमी म्हणजे ३१ पैसे नोंदविण्यात आली आहे. त्याखालोखाल नांदुरा तालुक्याची ३८ पैसे, चिखलीची ४० पैसे, तर खामगावची ४१ पैसे पैसेवारी आहे. देऊळगाव राजा आणि सिंदखेड राजा तालुक्यांची पैसेवारी प्रत्येकी ४२ पैसे नोंदविण्यात आली आहे.

मेहकर तालुक्याची ४५ पैसे, लोणार, मलकापूर, मोताळा, शेगाव आणि संग्रामपूर तालुक्यांची प्रत्येकी ४६ पैसे, तर जळगाव जामोद तालुक्याची ४३ पैसे पैसेवारी जाहीर झाली आहे.
विशेष म्हणजे एकाही तालुक्याची सरासरी पैसेवारी ५० पैशांपर्यंत पोहोचलेली नाही. त्यामुळे खरीप हंगामातील प्रतिकूल परिस्थिती केवळ एखाद्या तालुक्यापुरती मर्यादित नसून संपूर्ण जिल्ह्यात असल्याचे या आकडेवारीतून दिसून येते.

मेहकरची १६१, खामगावची १४६, चिखलीची १४४ गावे; सर्वच ५० पैशांच्या खाली!

सुधारित पैसेवारीत मेहकर तालुक्यातील सर्वाधिक १६१ गावांचा समावेश आहे. त्यानंतर खामगाव तालुक्यातील १४६, चिखलीतील १४४, मोताळ्यातील १२०, जळगाव जामोद तालुक्यातील ११९, सिंदखेड राजा तालुक्यातील ११४ आणि नांदुरा तालुक्यातील ११२ गावांची पैसेवारी ५० पैशांपेक्षा कमी नोंदविण्यात आली आहे. संग्रामपूर तालुक्यातील १०५, बुलढाणा तालुक्यातील ९८, लोणार तालुक्यातील ९१, मलकापूर आणि शेगाव तालुक्यांतील प्रत्येकी ७३, तर देऊळगाव राजा तालुक्यातील ६४ गावांचाही यामध्ये समावेश आहे.

५० पैशांपेक्षा कमी पैसेवारी म्हणजे नेमके काय?

पैसेवारी ही शेतीतील पीकस्थिती आणि अपेक्षित उत्पादनाचे प्रमाण दर्शविणारी महसूल प्रशासनाची महत्त्वाची पद्धत आहे. सामान्यतः १०० पैसे हे पूर्ण प्रमाण मानले जाते. त्या तुलनेत ५० पैशांपेक्षा कमी पैसेवारी असणे म्हणजे संबंधित भागातील पीकस्थिती प्रतिकूल असल्याचे महत्त्वाचे निदर्शक मानले जाते.
मात्र, ४२ पैसे पैसेवारी म्हणजे प्रत्येक शेतकऱ्याचे नेमके ५८ टक्के नुकसान झाले, असा थेट अर्थ होत नाही. प्रत्यक्ष नुकसान हे पीक, क्षेत्र आणि परिस्थितीनुसार वेगवेगळे असू शकते.तरीही संपूर्ण जिल्ह्यातील सर्व गावांची पैसेवारी ५० पैशांपेक्षा कमी असणे ही निश्चितच गंभीर बाब आहे. दुष्काळी उपाययोजना, पीकनुकसान आणि शेतकऱ्यांच्या मदतीसंदर्भातील प्रशासकीय निर्णयांसाठी ही आकडेवारी महत्त्वाची ठरू शकते.

आता शेतकऱ्यांच्या नजरा शासनाच्या मदतीकडे!

यंदाच्या खरीप हंगामात अनेक शेतकऱ्यांना उत्पादनातील घट, लागवडीचा खर्च आणि आर्थिक अडचणींचा सामना करावा लागत आहे. अशा परिस्थितीत जिल्ह्याची सरासरी पैसेवारी ४२ पैसे जाहीर झाल्याने शेतकऱ्यांच्या अडचणींचे गांभीर्य पुन्हा एकदा समोर आले आहे.
आता या सुधारित पैसेवारीच्या आधारे शेतकऱ्यांना कोणत्या उपाययोजना आणि मदतीचा लाभ मिळणार, पीकविमा व नुकसानभरपाईच्या प्रक्रियेला कशी गती मिळणार आणि दुष्काळग्रस्त कुटुंबांना प्रत्यक्ष दिलासा कधी मिळणार, याकडे शेतकऱ्यांचे लक्ष लागले आहे.
एकंदरीत, जिल्ह्यातील १ हजार ४२० पैकी एकाही गावाची पैसेवारी ५० पैशांच्या वर नसणे, ही यंदाच्या खरीप हंगामातील परिस्थितीची गंभीर नोंद आहे. आता या आकडेवारीपलीकडे जाऊन संकटात सापडलेल्या शेतकऱ्यांना प्रत्यक्ष दिलासा मिळणे अधिक महत्त्वाचे ठरणार आहे.